نقش بهورزان در تيم سلامت
در سال 56 اولین مرکز آموزش بهورزی در شهرستان مراغه و تبریز از توابع استان آذربایجان شرقی تاسیس گردیدند و با توجه به گسترش شبکه های بهداشت و درمان و نیاز استان به 2108 بهورز و ایجاد 1193 خانه بهداشت به دنبال تشکیل مرکز آموزش بهورزی شهرستانهای مراغه و تبریز در اکثر شهرستانهای استان مرکز آموزش بهورزی تاسیس و اقدام به بهورزگیری و تربیت آنها و ایجاد خانه های بهداشت در شهرستانهای خود مطابق طرح گسترش شبکه های بهداشت و درمان نمودند
به اعتقاد بيشتر منتقدان و دستاندرکاران حوزه سلامت کشور، حضور بهورزها به عنوان خط اول بهداشت به خصوص در مناطق محروم و روستايي، يکي از مهمترين فعاليتها و دستاوردهاي کشور در حوزه بهداشت و درمان بوده است. با اين حال و با تمام فعاليتهاي مثبت انجام شده به وسيله اين گروه در سالهاي دور و نزديک، به نظر ميرسد که نقش بهورز در سالهاي اخير در سلامت مردم به پررنگي سالهاي پيش از آن نيست. حضور پزشکان خانواده، افزايش سطح آگاهي مردم و در دسترستر بودن امکانات موجب شده تا مسوولان حوزه بهداشت بکوشند تا اين قشر را همپاي ديگر بخشها و با توجه به نيازهاي امروز کشور تربيت کنند.
تحولات اقتصادي-اجتماعي و فرهنگي، فرايند رشد و توسعه، مهاجرت، توسعه شهرنشيني، دگرگوني ساختار خانواده، كاهش مرگ و مير كودكان و مادران، تغيير الگوي بيماريها، افزايش اميد به زندگي تغيير در نگرش به سلامت و كيفيت زندگي و بالاخره گذار جمعيتي، اپيدميولوژيكي و بهداشت، نيازها و انتظارات جديدي را به وجود آورده است
انتخاب بهورزها با در نظر گرفتن شرايط اقليمي، فرهنگي، مذهبي و داشتن حداقل مدرک ششم ابتدايي موجب موفقيت اين طرح در سالهاي پس از پيروزي انقلاب بوده است. باتوجه به تغييرات به وجود آمده در وظايف بهورزان، «سعي بهورز بر اين است که عوامل موثر بر سلامت را در منطقه شناسايي کند و وظايف او از بهداشت فردي به بهداشت محيط و بهداشت حرفهاي ارتقا پيدا کرده است.» ارتقاي مدرک لازم براي گزينش بهورز از ششم ابتدايي در سالهاي گذشته به مدرک ديپلم (در مناطق غيربرخوردار) و فوقديپلم (در مناطق برخوردار) را دليلي به روزآمد شدن بهورزي در کشورمي باشد : «در گذشته خدمات بهورزها به مواردي از قبيل مراقبت مادران، کودکان و تنظيم خانواده محدود بود اما در حال حاضر اين خدمات را به صورت جامعتر مي باشد . خدماتي که در حال حاضر به وسيله بهورزان و مراکز بهداشت به آن توجه ميشود، شامل مراقبت نوزادان، نوجوانان و جوانان، ميانسالان، سالمندان و همچنين بهداشت محيط و بهداشت کار ميشود که نسبت به کارهاي گذشته، بسيار جامعتر و روزآمدتر است.
خانه بهداشت
n محيطي ترين واحد ارائه خدمات به جمعيت روستايي در نظام شبكه هاي بهداشتي درماني كشور است.
n بسته به شرايط جغرافيايي به ويژه راههاي ارتباطي و جمعيت، ممكن است يك يا چند روستاي اقماري تا فاصله 6 كيلومتر )1ساعت پياده روی) را در پوشش خود داشته باشد
n تا 1500 نفر جمعيت ç يك بهورز زن + يك بهورز مرد
n براي جمعيت كمتر از 1000 نفر، مي توان بازاي دو خانه بهداشت مجاور، يك بهورز مرد مشترك در نظر گرفت. در شرايط خاص بازاي 500 نفر، يك خانه
n براي جمعيت از 1501 تا 2500 نفر ç دو بهورز زن + يك بهورز مرد
n براي جمعيت هاي بيشتر از 2500 نفر ç بهتر است دو خانه بهداشت در نظر گرفته شود و بهورز مرد را مشترك بين دو خانه بهداشت قرار داد.
n برحسب شرايط مي توان براي جمعيت هاي كمتراز استاندارد هم خانه بهداشت درنظر گرفت.
ويژگی های خانه بهداشت
• فاصله هر خانه بهداشت با سطح بعدی ارجاع (مرکز بهداشتی درمانی روستايی) ترجيحا نبايد بيش از 20 کيلومتر باشد و بايستی امکان تردد بين آنها با خودرو (لااقل خودروهای 4WD) در تمام طول سال فراهم باشد.
• محل استقرار خانه بهداشت بايستی در مسير طبيعی تردد روستاهای تحت پوشش به سمت شهر باشد.
ابزار اصلي ثبت داده ها در خانه بهداشت، پرونده بهداشتي خانوار و زيج حياتي است.
• کارکنان هر خانه بهداشت بايستی حداقل يک بهورز زن و يک بهورز مرد داشته باشد؛ در روستاهايی که بين 2 تا 3 هزار نفر را تحت پوشش دارند، 2 بهورز زن و يک بهورز مرد فعاليت دارند.
• بهورز بايد حتما بومی باشد (ترجيحا از بين ساکنان روستاي اصلی و در غير اين صورت از ساکنان روستاهای قمر).
شغل بهورزي:
مجموعهاي از مهارتها و قابليتهاي فردي و شغلي، جهت ارائه خدمات بهداشتي و تلاش براي پيشگيري از ابتلاء به بيماري و يا كنترل آن.
شرح وظايف و مسئوليتهاي اصلي شغل:
آمارگيري جمعيتي- آموزش بهداشت- بهداشت و سلامت مادر و كودك- بهداشت دهان و دندان- ايمنسازي- مبارزه با بيماريهاي واگير كنترل بيماريهاي غيرواگير- بهداشت مدارس و دانشآموزان- بهداشت مواد غذايي- بهداشت محيط روستا- بهداشت روان مردم روستا- بهداشت كارگران و ...
اهميت و ضرورت شغل بهورز در نظام سلامت :
اهميت بهورزي كمتر از مشاغل پزشكي و پيراپزشكي نيست چرا كه با آموزش مناسب يك جامعه ميتوان در پيشگيري از بروز بيماريهاي واگير و غيرواگير و عواقب آنها موثر بود؛ بنابراين جهت مفيد و موثر واقع شدن خدمات بهداشتي در هر جامعهاي وجود بهورزان لازم است.
كليه اتفاقات و رويداهاي مختلف زندگي روزانه افراد و خانوارها از قبيل تولد؛ واكسيناسيون- مدرسه- ازدواج- بيمه- سوانح و حوادث- دارو و درمان- مرگ و ... رابطه مستقيمي با بهورز و خانه بهداشت دارند.
26سال از شروع فعاليت نظام شبكه اي و تربيت بهورز در كشور مي گذرد و كاهش مرگ و مير كودكان زير يكسال از 54 در هزار تولد زنده به 12 در هزار تولد زنده نمونه اي از موفقيت ارزشمند بهورزان در عرصه سلامت و نظام شبكه است
انتخاب بهورزها با در نظر گرفتن شرايط اقليمي، فرهنگي، مذهبي و داشتن حداقل مدرک ششم ابتدايي موجب موفقيت اين طرح در سالهاي پس از پيروزي انقلاب بوده است. باتوجه به تغييرات به وجود آمده در وظايف بهورزان، «سعي بهورز بر اين است که عوامل موثر بر سلامت را در منطقه شناسايي کند و وظايف او از بهداشت فردي به بهداشت محيط و بهداشت حرفهاي ارتقا پيدا کرده است.» ارتقاي مدرک لازم براي گزينش بهورز از ششم ابتدايي در سالهاي گذشته به مدرک ديپلم (در مناطق غيربرخوردار) و فوقديپلم (در مناطق برخوردار) را دليلي به روزآمد شدن بهورزي در کشورمي باشد : «در گذشته خدمات بهورزها به مواردي از قبيل مراقبت مادران، کودکان و تنظيم خانواده محدود بود اما در حال حاضر اين خدمات را به صورت جامعتر مي باشد . خدماتي که در حال حاضر به وسيله بهورزان و مراکز بهداشت به آن توجه ميشود، شامل مراقبت نوزادان، نوجوانان و جوانان، ميانسالان، سالمندان و همچنين بهداشت محيط و بهداشت کار ميشود که نسبت به کارهاي گذشته، بسيار جامعتر و روزآمدتر است
بهورز وپزشک خانواده
در برخي از خبرها آمده است که با شروع به کار پزشک خانواده در مراکز بهداشت شهرستانها و همپوشاني کارهاي پزشک خانواده و بهورز، وظيفه تعريف شده بهورزان دچار اشکال شده است و حتي در برخي از مراکز از بهورز به عنوان منشي پزشک استفاده ميشود.. در حالي که وظايف اين دو گروه کاملا با هم متفاوت است. پزشک خانواده فقط دو بار در هفته به مرکز ميآيد و نقش او درمان است. بهورز نقش شناسايي بيماران و معرفي آنان به پزشک را بر عهده دارد.کار بهورز و نقش او به عنوان بهورز در طول دو سال آموزش کاملا توجيه شده است. بهورز مراقبت، تشکيل پرونده و ارجاع پزشک را انجام ميدهد و وظايف او با پزشک به عنوان سرپرست تيم پزشکي متفاوت است.
پزشک خانواده و ورود آن به حوزه سلامت را از دو منظر ميتوان مورد بررسي قرار داد. «پزشک خانواده هم فرصت ميتواند باشد، هم تهديد. اگر فعاليتهاي اين عضو از بدنه سلامت کشور در راستاي ارتقاي سلامت پيش برود، ميتواند يک فرصت باشد زيرا بهورز نميتواند کارهاي درماني انجام دهد و کارهاي او بيشتر مربوط به پيشگيري و بهداشت است و نياز به حضور پزشک در کنار او حس ميشود. به اين ترتيب يکي از نقصهاي سالهاي ابتدايي شبکه بهداشت که عدم حضور پررنگ پزشکان بود، حل ميشود.»اما از طرف ديگر چون پزشک يک عضو درمانگر است، ممکن است با حضور او در شبکههاي بهداشت، ديگر پيشگيري مورد توجه قرار نگيرد و به اين ترتيب يکي از اعضاي ارتقاي سلامت جامعه به مخاطره بيفتد.»
امروزه در تمام دنيا بهورز شناخته شده است و سازمان بهداشت جهاني (WHO) كلمه بهورز (Behvarz) را در مكاتبات و اسناد خود به كار مي برد كه اين حاصل سالها تلاش و كوشش بهورزان و مربيان مراكز آموزشي است.
